Rembrandtwoord van het jaar

Foto: Mike van Bemmelen

'Op luchtige, losse wijze schilderen' is de betekenis van zwadderen, de zeventiende-eeuwse schildersterm die werd gekozen als winnaar van de verkiezing 'Rembrandtwoord van het jaar'. Het woord werd op woensdag 11 december 2019 door Onno Blom, auteur van De jonge Rembrandt, onthuld in de Pieterskerk in Leiden, waar het in de vorm van een projectie tot eind januari 2020 te zien is.

"Het is natuurlijk een heerlijk woord, zwadderen", vindt Onno Blom, "je ziet de beweging voor je, de penseel in de natte verf over het paneel zwieren." Het woord komt voor in zijn boek De jonge Rembrandt. Een biografie (p. 193), in de beschrijving van een weddenschap tussen de drie Leidse schilders Porcellis, Knibbergen en Van Goyen – die laatste 'overzwadderde' de lucht op zijn schilderij.

Het jaar 2019 stond in het teken van Rembrandt van Rijn omdat de schilder precies 350 jaar geleden overleed. Naar aanleiding hiervan stelde het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) een woordenboekje samen met zeventiende-eeuwse schilderstermen: woorden die Rembrandt ongetwijfeld allemaal kende en gebruikte. Om het Rembrandtjaar af te sluiten organiseerde het INT een verkiezing waarin gestemd kon worden op een selectie van tien van deze schilderstermen.

Uitleg bij de woorden

35%

zwadderen

op luchtige, losse wijze schilderen.

17%

blozeren

een 'blosje' aanbrengen op, een glans geven aan.

14%

alberduurtje

benaming voor een mooi schilderijtje of voor een mooie kleine prent; vervolgens ook voor alles wat in zijn soort een kunststukje of een juweeltje is en in schoonheid uitstijgt boven de rest. Het woord is afgeleid van Albrecht Dürer, de naam van de Duitse schilder, tekenaar en etser (1471-1528), van wie het werk al tijdens zijn leven zeer populair en gezocht was.

10%

tronie

gelaat zoals weergegeven op een schilderstuk, tekening enz.. Vervolgens ook: geschilderde, getekende afbeelding; portret.

  9%

dozijnwerker

kunstenaar of ambachtsman die slechts middelmatig werk aflevert. Ook: ambachtsman die seriewerk produceert.

  7%

drakenbloed

donkerrode harssoort afkomstig van de drakenbloedboom (Dracaena draco), o.a. veel gebruikt als kleurstof.

  3%

grauwtje

kleine schildering, uitgevoerd in verschillende tinten grijs; grisaille.

  2%

brazielverf

rode verf met als hoofdbestanddeel geraspt brazielhout, een donkerrode of bruingele hardhoutsoort, afkomstig van een in Indië groeiende boom, waarvan de Latijnse naam al in de middeleeuwen brasilium luidde. De houtsoortnaam heeft in oorsprong niets met Brazilië te maken: het is integendeel Brazilië dat zijn naam te danken heeft aan deze hardhoutvariant.

  2%

vispenseel

verfkwast gemaakt van het haar van de bunzing (fis, visse).

  1%

schildpadden

een lijst of ander houtwerk op een zodanige wijze met donkere lak bewerken, dat daarop het patroon van een schildpaddenschild ontstaat.

De favoriete woorden van:

Ewoud Sanders, taalhistoricus en journalist

"Alberduurtje is een zogenoemd eponiem, een woord dat is afgeleid van een eigennaam. Ooit schreef ik een eponiemenwoordenboek en sindsdien heb ik een zwak voor dergelijke woorden."

"Als wij blozen is er iets bijzonders aan de hand. Wij schamen ons, voelen ons betrapt, of we blozen van genoegen of gezondheid. Schilders moesten kiezen welke emotie zij in een gezicht met een extra blosje wilden aanbrengen. Dat maakt het woord blozeren voor mij onweerstaanbaar."

Gerdien Verschoor, kunsthistoricus en auteur van Het Meisje en de Geleerde. Kroniek van twee verloren gewaande Rembrandts

"Bij iedere lezing word ik gered door het woord tronie als ik uit moet leggen dat het "Meisje" en de "Geleerde" geen portretten zijn. Het is jammer dat we inmiddels vaak een pejoratieve betekenis geven aan het woord "tronie", want dat is toch niet het gevoel dat je krijgt als je naar het "Meisje" en de "Geleerde" kijkt."

"Zwadderen is mijn absolute lievelingswoord uit de lijst, het klinkt precies zoals zijn betekenis: op luchtige, losse wijze schilderen. Rembrandt heeft heel wat afgezwadderd, ook in het "Meisje" en in de "Geleerde". Als ik het woord eerder had leren kennen, dan had ik het zeker in mijn boek gebruikt.

Dirk Geirnaert, INT-taalkundige en auteur schilderwoordenboekje

"Dozijnwerker vind ik mooi, omdat het met en zonder een negatieve connotatie gebruikt wordt: je kon er zowel een middelmatige knoeier mee aanduiden als een vakkundig ambachtsman van seriewerk."

Roland de Bonth, INT-taalkundige en auteur schilderwoordenboekje

"Drakenbloed is een van mijn favoriete schilderstermen. In de 17e eeuw maakte men verf uit verschillende grondstoffen – planten, stenen, insecten – maar dat er bij de bereiding zelfs bloed van fabeldieren te pas kwam, spreekt pas echt tot de verbeelding."

×